EKOLOBI - LOBI ZA TODICA CRKVU - EKO LOBI - KOSTOLAC - Vesna Misic

SPONZORI

DOBRO DOŠLI !!! Start: 20.10.2008.

LOBI ZA

LOBI ZA TODIĆA CRKVU

(tekstovi i fotografije Dragana Spasić-Đurić)

Arheolog Dragana Spasić-Đurić, viši kustos Narodnog muzeja u Požarevcu, autor knjige „Viminacijum – glavni grad rimske provincije Gornje Mezije, publikacije i filma o Margumu i mnogih naučnih radova o kulturnom blagu kraja u kome je rođena, što uvek ističe. Ono što je za EKOLOBI.INFO posebno značajno je, da je ona čovek koji oseća tlo na kome živi: „Ja osećam to tlo, osećam ga možda više arheološki, jer sam arheolog, i to mi donosi sreću u arheologiji i velike, lepe i jedinstvene nalaze. Međutim, u drugom smislu, zaista ga treba osećati lokalno patriotski. Mislim da bez takvog pristupa mi ne možemo stvoriti bolje okruženje, bolje dvorište, bolji komšiluk ili bolji grad“. EKOLOBI.INFO vas poziva da svi zajedno lobiramo da se ostvari zamisao ljudi iz Narodnog muzeja u Požarevcu – da se na Todića platou formira muzej Kostolca.

Kulturno-istorijska vertikala Kostolca

(2004.)

Veoma su retka naselja koja u svojoj istoriji imaju kulturno-istorijsku slojevitost kakvu ima Kostolac. Sa kontinuitetom života od 8 milenijuma predstavlja pravu riznicu civilizacijskih tragova u kojima se reflektuju najznačajnije balkanske i evropske kulture.

Dunav je u značajnoj meri odredio njegov istorijski razvoj, uz sve druge prirodno-geološke i strateške pogodnosti koje su ga, tokom desetina vekova, učinile jednim od najznačajnijih punktova u ovom delu Podunavlja. Snaga i čvrstina njegove vojske i bedema, odlučivali su često o opstanku carstva: najpre rimskog, zatim vizantijskog, a potom srpskog.

Uža i šira teritorija Kostolca obiluju lokalitetima i prvorazrednim svedočanstvima iz svih istorijskih epoha. U tom smislu je od posebnog značaja završetak Sopotske grede, tj. zaravan na izdanku Sopotskog brda, levo od reke Mlave, koji se kao najviša tačka izdiže iznad današnjeg sela Kostolac. Danas poznat po velelepnoj zadužbini kapetana Todića, ovaj plato na suštinski, ali i simboličan način (kao najviša kota ove teritorije), sublimira kulturno-istorijsku vertikalu Kostolca.

Ishodi dosadašnjih istorijsko-arheoloških proučavanja pokazuju da se prvi tragovi života pojavljuju tokom 6. milenijuma i traju kontinuirano, sve do savremenog doba.

Najstariji period se vezuje za balkanske neolitske civilizacije: starčevačku i vinčansku kulturu čiji su najznačajniji tragovi zabeleženi na dunavskom Ostrovu (lokalitet Selište), gde se danas nalazi deponija pepela Termoelektrane „Kostolac“.

U 3. milenijumu p.n.e, u vreme metalizacije i izrastanja agrarno-stočarskih kultura u metalurške, ovaj kraj ponovo postaje značajan centar prvih metalurga bakra, a čitava kultura dobija eponimni naziv baš po prvim lokalitetima na kojima je zabeležena u Kostolcu i Badenu (Baden-Kostolac). I danas u svetskoj literaturi figurira naziv “Kostolačka kultura“. Ono što bi trebalo posebno istaći je činjenica da je ona otkrivena na samom završetku Sopotskog brda, na lokalitetu Mali i Veliki Grad.

Nakon nje, na teritoriji Kostolca se smenjuju kulture bronzanog i gvozdenog doba, sve do IV v.p.n.e, do dolaska Kelta koji ovde osnivaju svoj logor i žive na ovom prostoru do dolaska Rimljana, u I v.n.e. Keltski tragovi su arheološki potvrđeni iskopavanjima na širem prostoru Kostolca: na obali Dunavca kod današnje Fabrike industrijske opreme „Minel“, na Malom i Velikom Gradu, na padini Sopotskog brda kod današnjeg FIO „Prim“-a, a najstarija keltska nekropola u istočnom delu Podunavlja, iz IV-III v.p.n.e., potiče takođe iz Kostolca. Ona nepobitno potvrđuje da je za Kelte, u vreme njihove invazije na Grčku, ova teritorija bila od prvorazrednog strateškog i životnog značaju. Brojni lokaliteti, kako protoistorijski, tako i istorijski, su uništeni izgradnjom Površinskih kopova „Kostolac“, naročito polja „Klenovnik“ i polja „Ćirikovac“.

Istorijski period, široj javnosti poznat po rimskom Viminacijumu, metropoli rimske provincije Gornje Mezije, ponovo je izbacio u prvi plan Kostolac i ovaj deo dunavske granice, strateške linije za odbranu carstva tokom nekoliko vekova. Pokrete varvarskih plemena na levoj obali Dunava kontrolisala su utvrđenja od kojih se jedno nalazilo na desnoj, a drugo na levoj obali Mlave, tj. na Sopotskom platou.

Prilikom arheoloških istraživanja početkom 20. veka, registrovani su ostaci utvrđenja iz Justinijanovog vremena, čiju izgradnju u prvim decenijama VI veka pominje Prokopije. To je period vizantijskog Viminakiona koji će kratko oživeti vojnu i ekonomsku snagu nekadašnjeg antičkog Viminacijuma.

Većina istraživača se slaže da srednjovekovni grad Braničevo nastaje na prostoru antičkog Viminacijuma, tačnije na bregu kraj leve obale Mlave. Na ovom prostoru postoji velika gustina sredjovekovnih nalaza.

Iako su mnoga pitanja iz vizantijske istorije ovog prostora ostala nerešena, naročito osnivanje episkopije i obnova nekadašnjeg crkvenog sedišta, verovatno je slovenski grad nastao na mestu ranovizantijskog Viminacijuma, najkasnije do sredine IX veka. Samo ime naselja vodi poreklo od slovenizirane latinske reči “castell“, što znači utvrđenje. Međutim, još uvek nije dokazano da li je u tom periodu episkop stolovao u Braničevu ili u naselju koje je niklo na ruševinama antičkog Marguma (ušće Velike Morave u Dunav i početak Dunavca, rukavca koji prolazi pored Viminacijuma). Sedište episkopa u Braničevu pouzdano se pominje tek u povelji Vasilija II, koja je 1019/20. g. izdata za Ohridsku arhiepiskopiju.

Braničevo je bilo jedno od najznačajnijih područja srpskih zemalja u srednjem veku. Njegov položaj na Dunavu kao vekovnoj granici carstva i njegova uloga u nemirnim vremenima XII veka, privlačili su pažnju savremenika koji su o njemu ostavili dragocene podatke. Tako vizantijski istoričari Jovan Kinam i Nikita Honijat više puta spominju Braničevski grad kao mesto sukoba Vizantije i Ugarske. Taj period, XII vek, ujedno je najznačajnije razdoblje u istoriji Braničevskog grada.

Najveći uspon Braničevskog grada zabeležen je u vreme uspostavljanja vizantijske vlasti nakon pobede Vasilija II, kada je Braničevo, zajedno sa Beogradom, postalo glavno utvrđenje na ovom delu dunavske granice. Tada je u njemu bila stalna vojna posada, što je predstavljalo bitan uslov napretka. Iz istorijskih izvora se zna da je tokom XII veka žurno rađeno na obnovi utvrđenja.

Osim vizantijskih istoričara, Braničevo pominju i evropski putnici, hodočasnici ili učesnici krstaških pohoda. Tokom 1072. g. Dunavom je, do Braničeva, stigao saski vojvoda Henrik Lav, da bi odatle, kopnom nastavio put ka Svetoj zemlji. Istim putem prošli su i učesnici Drugog krstaškog pohoda 1147. g. Prvo su u velikom broju naišli krstaši nemačkog kralja Konrada III, koji su u Braničevu ostavili svoje brodove. Potom je stigla i vojska kralja Luja VII. Do Braničeva je 1189. g. stigla i krstaška vojska na čelu sa Fridrihom III Barbarosom, gde ih je dočekao vizantijski zapovednik grada.

Posle sloma vizantijske vlasti, tokom prvih decenija XIII veka, za vlast u ovom delu se bore Mađari sa obnovljenom bugarskom državom. Krajem XIII veka braničevska oblast konačno ulazi u sastav srpske države. Tom prilikom su vođene žestoke borbe o čemu je dragocene podatke zabeležio arhiepiskop Danilo II. Nakon toga, Braničevo se gotovo ne spominje. Usamljeno zvuči vest da je krajem četvrte decenije XV veka despot Đurađ Branković bio prisiljen da Muratu II preda “svoj veoma bogati grad, zvani Braničevo.“ To je ujedno i poslednji izričiti pomen ovog grada.

Ostaci utvrđenja braničevskog grada obuhvataju zaravan na izdanku Sopotske grede, levo od reke Mlave, odnosno vis iznad današnjeg sela Kostolac. Tu se i danas jasno uočavaju dve utvrđene celine: Mali grad gde se danas nalazi seoska crkva, i Veliki grad, koji se prostire nešto južnije. Glavni deo utvrđenja predstavljao je Mali grad, čiji se skoro kvadratni oblik razaznaje u oblicima terena.

Nakon dugog perioda turske vladavine i ekonomske stagnacije, sopotski plato ponovo dobija na svom značaju osnivanjem rudnika 1870. g. Njegovim otvaranjem započet je period ekonomskog i kulturnog preporoda. Sve do 1915. g. Kostolac se razvijao tako da je za kratko vreme postao najznačajniji rudarski centar s pristaništem, mlinom i fabrikom stakla.

Presudne borbe tokom I svetskog rata, između vojnika Braničevskog odreda i Austro-ugarske, vođene su na Sopotskom brdu. Srpska vojska nije odolela snažnom neprijatelju, a Sopotsko brdo je bilo prekriveno telima srpskih rodoljuba.

Krunu višemilenijumske bogate prošlosti Kostolca predstavlja izgradnja Hrama Sv. Velikomučenika Georgija (1923–1925. g.), zadužbine brodarskog kapetana i brodovlasnika iz Beograda, Dragutina V. Todića i njegove supruge, Leposave. Tela srpskih junaka koja su tom prilikom nađena, sahranjena su u grobnici neznanih junaka braničevskog odreda.

Ovom velelepnom srpskom svetinjom arhitektonski je ovekovečen prostor Malog i Velikog Grada, jasno manifestujući kulturno-istorijsku vertikalu Kostolca.

Otkriveno srednjevekovno Braničevo

(novembar 2008.)

Lokalitet Todića crkva u Starom Kostolcu (uži toponim ''Mali grad''), izuzetan kulturno-civilizacijski plato sa kontinuitetom života od osam milenijuma, ponovo oživljava prohujale vekove: u njegovim slojevima, arheološka ekipa Narodnog muzeja Požarevac, otkrila je, i naučno potvrdila ovih dana (oktobar - novembar 2008), postojanje srednjevekovnog grada, Braničeva.

Istraživanja smo započeli tokom 2007. godine sa skromnim sredstvima, ali sa zaista velikim očekivanjima. Cilj projekta je bio definisanje srednjevekovnog kulturnog horizonta i srednjevekovnog Braničeva koje je veoma značajno za našu nacionalnu istoriju, ali i stratigrafije ovog lokaliteta koji je za arheologe još uvek tajna. Lično, pošto sam rođena u Kostolcu, odrasla u njemu, i istraživala sa kolegama antički Viminacijum dve decenije, znajući arheološko bogatstvo ovog prostora, očekivala sam i mnogo više od toga, što se tokom prve arheološke kampanje 2007. godine i potvrdilo. Kada smo sišli u dublje, arheološke slojeve, naišli smo na moćan latenski sloj, koji ukazuje na duži život prerimskog domorodnog elementa, koji su činili keltsko pleme Skordisci, Dačani i Tribali. Upravo nam je to nedostajalo kao karika u lancu naših dosadašnjih istraživanja i zaključaka. Na osnovu tih istraživanja, neka moja preliminarna zapažanja i zaključci koji su već publikovani u stručnim publikacijama, dobili su prve potvrde: na lokalitetu Todića crkva - Mali grad, sa velikom sigurnošću se, u daljim istraživanjima, mogu očekivati ostaci kasnolatenskog (keltskog) naselja, koje je ovde egzistiralo tokom II v.p.n.e, pa sve do prvih decenija I v.n.e. Dalje se sudbina i istorija teritorije Kostolca prati kroz razvoj antičkog Viminacijuma koji je, manje - više, svima poznat.

Ovogodišnjim istraživanjima koja su počela kasno, krajem oktobra, i sa skromnim sredstvima koja je obezbedila Skupština opštine Požarevac, trebalo je održati kontinuitet i završiti sloj u kome smo prekinuli radove prošle godine. Već na samom početku došli smo do izuzetnog otkrića: otkriven je deo objekta, moguće stambenog, koji je stradao u jakom požaru. Ali, u požaru nije nestao i kompletni inventar koji, po kvalitetu i kvantitetu, može već sada napuniti jednu izložbenu salu. Mi bismo želeli da to bude ''Todića vila'' i već neko vreme naši napori su usmereni u tom pravcu. Mislim na Narodni muzej u Požarevcu, koji je za taj projekat dobio saglasnost Eparhije Braničevske i Njegovog Preosveštenstva, episkopa braničevskog, Gospodina Ignjatija. Pronađeno je više od trideset posuda, od kojih pet vrlo skupocenih, koje predstavljaju uvoz, verovatno iz carigradskih radionica. Ono što je za nas arheologe posebno značajno je to, da je jedna od njih bila do vrha puna neorganskom materijom za koju pretpostavljamo da je olovni oksid, koji je korišćen u grnčarstvu za gleđosanje posuda. U tom slučaju, imali bismo čvrste dokaze o lokalnoj produkciji gleđosanih posuda. Posuda je na analizi, a kompletan pronađeni inventar datuje objekat u XII vek, moguće početak XIII veka. Sada sa sigurnošću možemo tvrditi da smo u Braničevu XII veka, mada nama arheolozima tek predstoje velika istraživanja i radovi na definisanju ovog značajnog srednjovekovnog utvrđenja i grada, po kome je čitav okrug dobio ime.

Lokalitet Todića crkva i ceo Sopotski plato, kao jedan izuzetan lokalitet, veoma je oštećen i dalje ugrožen klizištem, posledicom nekadašnjih jamskih, rudarskih radova na ovom prostoru. Meštani koji žive na istočnoj i severnoj padini platoa takođe imaju velike probleme koji se manifestuju pucanjem građevinskih objekata usled sleganja tla. Na zapadnoj strani su se urušili čitavi profili, te je jedan vrlo značajan deo lokaliteta za nas, arheologe, već potpuno izgubljen. O njemu imamo vrlo nesigurne usmene podatke od starih rudara i na osnovu tih informacija, pretpostavlja se da je krajem 19. veka otkrivena ''crkva''. No, bez obzira na to, ostalo je dosta prostora za njegovu zaštitu ali i za naša buduća istraživanja, naročito ako shvatimo njegov pravi značaj.

Na ovom izuzetnom lokalitetu zastupljene su najznačajnije balkanske kulture, počev od neolitskih, Starčeva, Vinče, kulture bakarnog doba, Kostolac-Baden koja je i dobila naziv po ovom nalazištu, zatim kulture bronzanog, starijeg i mlađeg gvozdenog doba, sve do pomenute keltske kulture i civilizacije koja traje do dolaska Rimljana. Planovi Narodnog muzeja u Požarevcu su da se na Todića platou formira muzej, kao logična posledica kulturno-istorijske vertikale koju sadrži ovaj plato.

Sam projekat je povezan sa nizom problema, počev od građevinskih, preko ekoloških, do finansijskih. Samo za istraživanja su potrebna znatno veća sredstva od onih koje trenutno odvaja Skupština opštine Požarevac. Grad Požarevac ne može sam da iznese finansiranje ovako značajnog projekta. Očekujemo podršku Ministarstva kulture, ali i drugih ministarstava, velikih kompanija, posebno Elektroprivrede Srbije, tj. Termoelektrana i kopova Kostolac, koji su svojim radom indirektno ugrozili ovaj lokalitet. Naravno, svaka pomoć je značajna... Setimo se... Sam plato je arhitektonski krunisan zadužbinom kapetana Todića i njegove supruge Leposave, velikih srpskih dobrotvora, a sama zadužbina je simbol slobodarskih, patriotskih, istorijskih i plemenitih tradicija i ideja srpskog naroda i pravoslavlja. Kapetan Todić, koji nije rođenjem bio vezan za ovaj kraj, čini mi se da je više od nas, ovde rođenih, shvatio njegov značaj, što je svojevrsna poruka za budućnost.